Tagged: Maharashtra Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Harshad Joshi 5:17 pm on January 11, 2016 Permalink | Reply
    Tags: , 🌅, , January, Maharashtra, , , , sunrise   

    Winter sun 

    image

     
  • Harshad Joshi 3:36 pm on September 24, 2006 Permalink | Reply
    Tags: Bajirao, Maharashtra, Peshwa, ,   

    Shrimant Bajirao Peshwa 

    Shrimanta Bajirao Peshwa, the man who never lost a battle.

    Shrimant Baji Rao Vishwanath Bhatt (August 18, 1699- April 25, 1740), also known as Baji Rao I, was a noted general who served as Peshwa (Prime Minister) to the fourth Maratha Chhatrapati (King) Shahu between 1719 until Baji Rao’s death. He is also known as Thorala (Marathi for Elder) Baji Rao.

    Baji Rao was the son of the first Bhatt family Peshwa – Balaji Vishwanath. At the tender age of 17,he was appointed by Shahu as Peshwa upon the death of his father, keeping aside all other claimants.Thus making the position of Peshwa hereditary in the Bhatt family.It is quite clear from this appointement that Shahu recognised the talent of this boy and reared him as peshwa.Bajirao was well trained by the maratha cavalry generals who have distinguished in the war of 27 years.Perhaps his early association with these maratha cavalry made him a part and parcel of them.Like Shivaji or Dhanaji Jadhav, Bajirao was popular with his soldiers and even today his name is a honorable one in countryside.

    • Baji Rao, who fought over 36 battles, is reputed to have never lost one.
    • He was one of the first to understand and exploit the fragmenting Mughal Empire, following the footsteps of his father. The declining influence of the Sayyid brothers at the Imperial court was another factor influencing his decision to attack.
    • The later Kingdoms of Scindias (Ranoji) of Gwalior, Holkars (Malharrao) of Indore, Gaekwads (Pilaji) of Baroda, and Pawars (Udaiji) of Dhar were Baji Rao’s creation of a Maratha confederacy as he wreaked havoc on the disintegrating Mughal Empire and set up his jahagirdars (governors).
    • He moved the administrative capital of the Maratha Empire from Satara to the new city of Pune in 1728 with permission of his master. His general, Bapuji Shripat persuaded some of the richer families of Satara to settle in the new city, which was divided into 18 peths (boroughs).

    His famous quotes are –
    “Remember that night has nothing to do with sleep. It was created by God, to raid territory held by your enemy. The night is your shield, your screen against the cannons and swords of vastly superior enemy forces.”

    Download this fantastic booka_history_of_the_mahrattas

    Info courtesy – Wikipedia.

     
    • xyz 8:59 am on January 12, 2007 Permalink | Reply

      i am a south indian brahmana who has the highest respect for the people of maharashtra and their culture.It seems to me ,as to many others,to be the best synthesis so far achieved of the “aryan” and southern cultures of our land.

      maharashtrians have an essential earthiness and simplicity reinforced by a basic honesty and goodness.Also by wholeheartedly accepting sanskrit,they have access to the riches of the great language.Only in marathi is there a faithful commentary of the “Bhagavad Gita” by the great saint Jnanadeva.

      Maharashtra can legitimately be proud of Shivaji Maharaj,Phule,Dr. Ambedkar,Gokhale,Tilak,Bhandarkar and others.particularly the valiant fight against mughals and social reform in the modern age.

      But how can non maharashtrians ,paricularly those in areas conquered by marathas,have any emotional attachment to rule essentially by one linguistic group?

      many maharashtrians,particularly in pune,seem to miss the difference between hindu and maratha rule.

      marathas were and are hindus.maratha rule was hindu rule.but it belongs to the past.we should draw inspiration from it.but today we are governed by different values.your post can be misunderstood.

      • Mukund Gulavani 1:03 pm on August 28, 2010 Permalink | Reply

        1st Bajirao Peshwa was a great Warrior after Chha. Shivaji Maharaj. I would like know more about his biography and history.Please give me.

        • shraddha 6:05 pm on December 19, 2010 Permalink | Reply

          hi.. if u want more information about him.. u can join our Facebook community श्रीमंत बाजीराव पेशवे
          n here is the link
          http://www.facebook.com/group.php?gid=141958149167056..
          n more u can suggest your friends to join this…
          v a nice time

          • kamlesh 5:12 pm on March 4, 2012 Permalink | Reply

            this link is not working

    • Mayur 9:29 am on September 3, 2007 Permalink | Reply

      Perception differs!…..

      • sanjay 12:22 pm on June 17, 2010 Permalink | Reply

        hi mayur tu ETV cha program baghtos ka.?
        attach navin program ahe shrimant bajirao peshwa?

      • sanjay 12:24 pm on June 17, 2010 Permalink | Reply

        बाजीरावाच्या आयुष्यातील ठळक घटना.
        १७०० ऑगस्ट १८ – (भाद्र. शु. १५) बाजीरावाचा जन्म.
        १७१८ जुलै १ – बाळाजी विश्वनाथाबरोबर दिल्लीस निघाला.
        १७१९ फेब्रु २८ – दिल्लीस मुक्काम.
        १७२० मार्च २० – कोल्हापूर युद्ध.
        एप्रिल २ – बाळाजी विश्वनाथ यांचा मृत्यू.
        एप्रिल १७ – मसूर येथे बाजीरावास पेशवे पदाची वस्त्रे मिळाली.
        १७२१ जानेवारी ४ – चिखलठाण येथे निजामाची भेट.
        मार्च ७ – सुरतेवर स्वारी.
        १७२२ डिसेंबर ५ – ऐवजखानाची भेट.
        १७२३ फेब्रु. १३ – बदकशा येथे निजाम भेट.
        मार्च – भोपाळच्या दोस्त महमदाचा पराभव. त्याचा हत्ती घेतला.
        १७२४ मार्च १४ – लांबकानीचे युद्ध.
        १७२४ ऑक्टोबर – साखरखेडल्याचे युद्ध.
        १७२८ फेब्रु. २५ – पालखेडच्या युद्धात निजामाचा पराभव.
        मार्च ३१ – स्वारीहून परत.
        १७२९ मार्च १३ – धामोरा येथे छत्रसालाची भेट.
        एप्रिल – बंगषाला वेढा आणि पराभव.
        एप्रिल २८ – सुपे (बुंदेलखंड येथे कायमखानाचे लष्कर लुटले.
        १७३१ एप्रिल १ – डभई (गुजरात) त्रिंबकराव दाभाडय़ास मारले.
        एप्रिल – बाजीरावाच्या सैन्याशी निजामाची चकमक.
        १७३२ फेब्रु. १२ – सेखोजी आंग्रे भेट.
        १७३३ एप्रिल ६ – जंजिऱ्यावर स्वारी.
        मे २५ – मंडणगड किल्ला घेतला.
        १७३४ मे – खानदेशकडील स्वारी.
        १७३५ फेब्रु ४ – मानाजी आंग्रे यांच्या मदतीसाठी कुलाब्यास प्रयाण.
        जुलै ६ – मल्हारराव होळकर, राणोजी शिंदे राजपुतान्यात विजयी होऊन पुण्यास आले तेव्हा बाजीराव घोरपडीपावेतो सामोरा गेला.
        १७३६ फेब्रु ४ – उदेपूर येथील जलमंदिरास भेट.
        फेब्रु. १५ – किशनगड नजीक सवाई जयसिंगाची भेट.
        १७३७ मार्च २९ – दिल्लीचा पुरा जाळला.
        १७३८ जाने. – भोपाळचे युद्ध व तह.
        १७३९ फेब्रु. ११ – नादिरशहाच्या वर्तमानावरून पुण्याहून उत्तरेकडे स्वारी.
        मे २२ – जेनाबाद येथे न

        Reply

        • shraddha 5:58 pm on December 19, 2010 Permalink | Reply

          hi.. friends…
          i v good knowledge about bajirao peshave..
          but i need to confirm one thing abt him… n that is … is it true “Mastani was her wife”?
          because some where it is written as not n some serial is showing is yes..

          • pratik 2:11 pm on January 31, 2012 Permalink | Reply

            Dear Shraddha,
            m rite now reading panipat by vishwas patil..would like to know about bajirao peshawe.. you know any perticular book that will give complete information about them.. like shriman yogi gives the complete information about shri shivaji maharaj..thanks

          • Raviraj 8:39 am on November 7, 2012 Permalink | Reply

            Hi.. there is no doubt about that.. she was his second wife.. the Maharaja of Bundelkhand’s daughter.. they got married when Bajirao saved Bundelkhand from the Mughal’s.. it has been wrongly believed for many years that she was his mistress.. careful what you read/believe.. some novels may provide the wrong or somewhat altered information depending on the plot… Good that you’re atleast confirming..

    • Swapnil Bhalerao 7:15 am on October 9, 2007 Permalink | Reply

      i want the insignia of bajirao peshwa for some assignment purpose, so can you just give me the reference.

      thanx

      • shripad kulkarni 10:05 am on June 24, 2009 Permalink | Reply

        ज्या बुंदेलखंडाची लाज वाचवायला बाजी धावून गेला, त्या बाजीचीच लाज राखण्याची वेळ येऊन ठेपली आहे. ज्यानं कधी पराभव पाहिला नाही, ज्यानं आपल्या मनगटानं दिल्ली काबीज केली आणि इराणपर्यंतच्या पातशाह्या हलवल्या, त्या जगातल्या एकमेव अजेय, अपराजित योद्धय़ाची समाधी बुडिताखाली जातेय आणि आपण सारे या इतिहासाचा आणि परंपरेचा वारसा सांगणारे इथे मनगटं चावत बसलोय. पराक्रमाच्या बाबतीत शिवाजीच्या तोडीस तोड असूनही मराठय़ांच्या इतिहासात थोरला बाजीराव पेशवा हा तसा ‘अनसन्ग हीरो’च म्हणावा लागेल. सध्याच्या मनोरंजनाच्या युगात तर बाजीराव-मस्तानी ही हिंदू पाश्र्वभूमीवरची लव्हस्टोरी म्हणून सादर केली जात आहे. त्यामुळे थोरल्या बाजीरावाच्या ऐतिहासिक पराक्रमी प्रतिमेचं प्रचंड नुकसान झालं. बाजीरावातला योद्धा झाकोळला गेला आणि एक प्रेमज्वरग्रस्त पेशवा तेवढाच सामोरा आला. मस्तानी हे बाजीरावाच्या आयुष्यातलं रोमॅण्टिक पर्व जरूर असलं तरी त्यावरून बाजीरावाला छंदीफंदी चौकटीत बसवणं अन्यायकारक होईल. इतिहासकारांच्या दृष्टिने बाजीरावाचं मूल्यमापन प्रचंड मोठं आहे. मराठेशाहीला साम्राज्यवादाची चव दाखवणारा हा पहिलाच सेनापती. नर्मदेच्या पलिकडे मराठी घोडदळ नेणारा हा पहिलाच धुरंधर. चारशे वर्षांच्या यवनी अंमलानंतर दक्षिणेतून जाऊन दिल्ली काबीज करणारा बाजीराव हा पहिलाच रणसेनानी. बाजीराव हा जगाच्या इतिहासातला एकमेव अजेय योद्धा मानला जातो. अ मॅन हू नेव्हर लॉस्ट अ बॅटल, असं त्याचं वर्णन केलं जातं. आपल्या अवघ्या २० वर्षांच्या कारकीर्दीत बाजीरावाने ३५ महत्त्वाच्या लढाया केल्या आणि सर्व लढायांमध्ये तो जिंकला. त्याला हरवणं त्याच्या काळातल्या मातब्बर शत्रूंनाही जमलं नाही. पराक्रमासाठी आणि विजयासाठी ‘बाजी’ हा शब्दप्रयोग तेव्हापासून रुढ झाला. बाजीराव जर उत्तरेत घुसला नसता आणि त्याने गुजरात, माळवा, बुंदेलखंड जिंकून नर्मदा आणि विंध्य पर्वत यातील सर्व मार्ग आपल्या कब्जात घेतले नसते तर पुन्हा एकदा अल्लाउद्दीन खिलजी, अकबर किंवा औरंगजेबासारखा उत्तरेतला शासक प्रचंड सेना घेऊन दक्षिणेत उतरला असता आणि संभाजीच्या हत्येची किंवा राजारामाच्या पळापळीची दुसरी आवृत्ती निघाली असती. बाजीरावाने आपल्या पराक्रमाने ही आपत्ती कायमची दूर केली. बाजीरावाने भीमथडीची तट्टे नर्मदापार नेल्यापासून उत्तरेकडचे काबुली घोडे दक्षिणेत यायचे कायमचे बंद झाले. बाजीरावाने उत्तरेत शिंदे, होळकर, बांडे, पवार, खेर हे मराठा सरदार वसवले आणि त्यामुळे ग्वाल्हेर, इंदौर, देवास आदी संस्थानं उदयास आली. बाजीरावाच्या राज्यविस्ताराच्या मोहिमेचा पुढच्या इतिहासावर असा सुयोग्य परिणाम झाला, याचं आकलन आज आपल्याला होऊ शकतं. पण सर्वसामान्य लोकांपर्यंत ते कधी पोहोचलंच नाही. मराठय़ांच्या इतिहासातला हा रांगडा पंडितप्रधान उपेक्षित राहिला. वयाच्या विसाव्या वर्षीच पेशवेपदाची वस्त्रं ल्यायलेल्या बाजीरावाला आयुष्य मिळालं केवळ ४० वर्षांचं. अवघ्या वीस वर्षांच्या त्याच्या कारकीर्दीत तो मुलुखगिरीसाठी अधिककाळ बाहेर राहिला. त्याचा अंतही माळव्यातल्या नर्मदातटावरच्या रावेरखेडीला झाला. त्यामुळे मराठी मनाने या योद्धय़ाचं अपेक्षित ऋण मान्य करताना बराचसा कद्रुपणा दाखवला. बाजीरावाचा संदर्भ आता अचानक येण्याचं कारण या उपेक्षेचंच. २८ एप्रिल १७४० रोजी (वैशाख शुद्ध त्रयोदशी १६६२) रावेरखेडीजवळ उष्माघाताने बाजीरावाचं निधन झालं. बाजीरावाच्या विरहाने त्याच्यासोबत एका हत्तीने आणि घोडय़ानेही अन्नपाणी वज्र्य करत प्राण सोडला. बाजीरावासह प्राण सोडलेल्या हत्तीची आणि घोडय़ाची थडगीही नर्मदेच्या पात्रात आहेत. जिथे बाजीरावाला अखेरचा निरोप दिला गेला तिथे नर्मदातटावर नानासाहेबाने ग्वाल्हेर संस्थानच्या देखरेखीखाली बाजीरावाची वृंदावन स्वरूपातील एक समाधी बांधली. बाजीरावाच्या अस्थि या समाधीस्थळी असल्याचं बोललं जातं. १९२५ सालापासून दरवर्षी बाजीरावाच्या समाधीस्थळी उत्सव आयोजित केला जातोय. तेव्हा इंदौरचं मल्हारराव-बाजीराव उत्सव मंडळ याकामी पुढाकार घेत होतं. १९ मे १९४० रोजी बाजीरावाच्या २००व्या पुण्यस्मरणाच्या निमित्ताने इथे पारतंत्र्यात असतानाही मोठय़ा कार्यक्रमाचं आयोजन करण्यात आलं होतं. त्यानंतर अगदी आतापर्यंत विविध संस्था आणि इतिहासप्रेमी रावेरखेडीला येत असतात. साधारणत: २८ एप्रिल ही तारीख धरूनच अधिकांश लोक अगदी जगभरातून इथे येतात. बाजीरावाच्या पराक्रमाचे पोवाडे इथे गायले जातात. बाजीरावाच्या स्मृतिला अभिवादन केलं जातं. मात्र वृंदावनस्वरूपातील या समाधीचं दर्शन घेण्याचा हा शेवटचा ऋतू म्हणावा लागेल. नर्मदेच्या तटानजीक बऱ्यापैकी उंचावर असलेली ही समाधी येत्या पावसाळ्यात पाण्याखाली जाणार आहे. जवळच असलेल्या महेश्वर धरण प्रकल्पामुळे (इंदिरा गांधी सागर परियोजना) रावेरखेडी हे बुडित क्षेत्रात येत असून समाधीसह इतर अनेक भाग सप्टेंबर महिन्यानंतर पाण्याखाली जाणार आहे. ही समाधी वाचवली जावी म्हणून इंदौरवासी अनेक लोक सातत्याने प्रयत्न करतायत. महेश्वर बांध परियोजना हा मध्य प्रदेश सरकारचा एक महत्त्वाचा धरण प्रकल्प आहे. २०११ साली ही योजना कार्यान्वित होणार आहे. मात्र धरणाची सध्याची उंची आणि त्यामुळे पसरणारं बॅकवॉटर याचा अंदाज घेऊन प्रकल्प अधिकाऱ्यांकडून बुडित क्षेत्रात जाणाऱ्या घरांवर दोन क्रमांकाचा बिल्ला लावला आहे. आर्कियॉलॉजिकल सव्‍‌र्हे ऑफ इंडियाच्या देखरेखीखाली असल्यामुळे वृंदावन आणि ग्वाल्हेर संस्थानाने भोवताली बांधलेली धर्मशाळा या बांधकामावर काही बिल्ला लागलेला नाही. मात्र समाधीच्या पातळीच्या वर असलेल्या काही घरांवर मात्र दोन क्रमांक चिकटला आहे. समाधीस्थळी साधारण साडेतीन फुटांवर प्रकल्प अधिकाऱ्यांकडून एक लाल रंगाची रेष काढण्यात आली आहे. समाधीस्थळावर पाणी फक्त साडेतीन फूट इतकेच येईल असं प्रकल्पवाले आणि पुरातत्त्व विभागवाले म्हणतायत. धरणाच्या पाण्यामुळे समाधी पाण्याखाली जाणार हे माहीत असूनही गेल्या काही महिन्यांमध्ये या समाधीजवळच्या बांधकामाच्या डागडुजीवर सुमारे ७० लाख रुपये खर्च झाल्याचंही सांगण्यात येत आहे. या ७० लाखांच्या खर्चाचं समर्थन करण्यासाठी प्रत्यक्षात समाधीस्थळ पाण्याखाली जाणारच नाही असा पवित्रा घेतला जात असल्याचंही बोललं जातंय. इंदौरची ‘श्री बाजीराव पेशवा (प्रथम) स्मृति प्रतिष्ठान’ ही संस्था पुण्यातील काही मान्यवरांच्या साथीने बाजीराव समाधीच्या जतनाच्या मुद्दय़ावर काम करत आहेत. या संस्थेचे तरुण सचिव श्रीपाद कुळकर्णी हे सर्वाना घेऊन काम करत आहेत. त्यांनी दिल्लीतल्या पुरातत्त्व खात्यापासून ते मध्य प्रदेशातील मंत्रीगणांपर्यंत अनेकांना या समाधीसंबंधी जागरूक करण्याचा प्रयत्न चालवला आहे. श्रीपाद कुळकर्णी सांगतात, ‘आम्ही बांध प्रकल्प प्राधिकरणाला सातत्याने सांगतोय की आम्हाला पाणी इतकंच येईल हे लेखी द्या. पण लेखी कुणी द्यायला तयार नाहीत. बुडित क्षेत्राची लाल रेघ ते आखून गेले आहेत. पण ती लाल रेघ म्हणजे काही लक्ष्मणरेषा नाही. आम्ही मागच्या वर्षी इतर ठिकाणी अशा लाल रेघेच्या वर पंधरा फूट पाणी गेल्याचं पाहिलं आहे. त्यामुळे समाधीस्थळ पाण्याखाली जाण्याचा मोठाच धोका निर्माण झाला आहे. हे बांधकाम सुमारे अडीचशे र्वष जुनं आहे. त्यामुळे एकदा इथे पाणी घुसलं की त्या पाण्याच्या दबावात हे वृंदावन टिकणार नाही. पण पुरातत्त्व विभाग हे मान्य करत नाही.’ श्रीपाद सांगत होते. अर्थात या प्रदेशातील आदिवासी संघटनाही या धरणाविरोधात आवाज उठवू लागल्या आहेत. पाण्याचं दुर्भिक्ष्य असलेल्या या प्रदेशात या धरणामुळे लाभ होणार असला तरी प्रकल्पविरोधक आणि प्रकल्प समर्थक यांच्या साठमारीत बाजीरावाच्या समाधीचा प्रश्न रेंगाळू नये अशी इथल्या अनेकांची इच्छा आहे. इथल्या पुरातत्त्व विभागाने मात्र समाधी पाण्याखाली जाणार नाही असं छातीठोकपणे पत्राद्वारे नमूद केलं आहे. मोहम्मद के. के., एन. के. भारद्वाज या आर्कियॉलॉजिकल सव्‍‌र्हेच्या पर्यवेक्षकांनी इंदिरा गांधी सागर परियोजनेच्या अधिकाऱ्यांसह या ठिकाणी निरीक्षण करून असा निष्कर्ष काढला आहे की या स्मारकाच्या आसपास साधारण एक ते दोन मीटर एवढंच पाणी राहील. वास्तू पूर्णत: पाण्याखाली बुडत नसल्यामुळे तिला कुठलीही हानी पोहचणार नाही, असं त्यांचं म्हणणं आहे. एक रिटेनिंग वॉल बनवून या वास्तूचं संरक्षण करता येईल असंही त्यांनी सुचवलं आहे. वीट आणि मसालेदार प्लास्टरने या स्मारकाचं काम केलेलं असल्यामुळे स्मारकाचं स्थानांतरण योग्य होणार नाही असंही त्यांचं म्हणणं आहे. पुरातत्त्व विभागाचं हे पत्र सोबत छापलेलं आहे. मात्र मुळात स्मारक आणि स्मारकाशी निगडित लोकभावना यांची सांगडच पुरातत्त्व विभाग घालत नाही हा त्यांचा नेहमीचा दोष आहे. स्मारक हे प्रेरणादायी वास्तू म्हणून नेहमीच लोकांना अ‍ॅक्सिसिबल राहाणं आवश्यक असतं. काँक्रिटच्या संरक्षक भिंतीमुळे स्मारकाच्या सौंदर्यात फरक पडणार नाही, असं पुरातत्त्व विभागाला वाटतंय. नर्मदेच्या पाण्याच्या बहावात या अडीचशे वर्षांपूर्वीच्या वास्तूचा सहज पाडाव लागेल, असंही त्यांना खात्रीनं वाटतंय. या स्मारकाला काँक्रिटचा बुरखा घालून तो टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न एएसआयवाले का करू पाहात आहेत हे कळायला मार्ग नाही. जगात अनेक ठिकाणी यापेक्षाही जुनी बांधकामं कौशल्याने स्थानांतरित करून पुनस्र्थापित केली गेलेली आहेत. पूर्णत: पाण्याखाली गेल्यावर हे स्मारक टिकून राहील याची काहीही खात्री नाही. इंदिरा गांधी सागर परियोजनेचे अधिकारी मात्र पाण्याच्या पातळीबद्दल छातीठोकपणे सांगायला तयार नाहीत. अशाप्रसंगी हे स्मारक योग्य स्थळी हलवणे हाच सुयोग्य पर्याय होता. बाजीरावाच्या समाधीस्थळाचं स्थानांतरण हा विषय घेऊन मागच्या वर्षी पुण्यात दोन पत्रकार परिषदा झाल्या होत्या. मात्र दोन लागोपाठच्या परिषदांमध्ये परस्पर विरोधी सूर आळवले गेले आणि नेहमीप्रमाणे मराठी माणसाचं पायात पाय घालणं दृगोचर झालं. मात्र दरम्यानच्या काळात तरुण पिढीतल्या काही प्रतिनिधींनी तडफेने हा प्रश्न लावून धरला. पैकी पुण्यातलं संदीप खर्डेकर हे महत्त्वाचं नाव. क्रिएटिव्ह फाऊंडेशनचे अध्यक्ष असलेले संदीप खर्डेकर स्मारकांच्या अनास्थेविषयी नेहमीच जागृतीचा झेंडा घेऊन असतात. संदीप सांगतात, ‘श्रीमंत बाजीराव पेशवे यांच्या समाधीस्थळासंबंधी इंदौरच्याच लोकांचं काम मोठं आहे. आम्ही इथे फक्त मान्यवरांना गाठून दबावगट तयार करतो आहोत. जर या समाधीस्थळाच्या स्थानांतरणासंबंधी मध्य प्रदेश सरकारकडे आर्थिक मदत कमी पडत असेल तर महाराष्ट्र सरकारने ती द्यावी म्हणून आम्ही प्रयत्न करणार आहोत. ज्या ग्रेसफुली बाजीराव पेशवे जगले त्याच ग्रेसफुली त्यांचं स्मारक तिथे व्हावं अशी आम्हा सगळ्यांची इच्छा आहे.’ संदीप सांगत होते. अर्थात नर्मदेच्या पुराने समाधीस्थळाच्या उंचीवर येऊन भिंतीला धडका मारणं हे काही नवीन नाही. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला भूकंपाच्या धक्क्याने स्मारकाच्या वास्तूस चिरा पडल्या होत्या. तेव्हाच्या ब्रिटिशकालीन पुराणवस्तू संशोधन खात्याचे डिरेक्टर जनरल रा. ब. दीक्षित यांनी त्या तातडीने नीट करवून घेतल्या होत्या. स्मारकाच्या पायथ्याशी नदीच्या बाजूने एक संरक्षक भिंत तेव्हाच बांधली गेली होती. नर्मदेच्या पुरात ती वाहून जाण्याचा धोका वारंवार उद्भवला होता. गेल्या शतकापासून नर्मदा या स्मारकाला धडका मारत्येय. आता तर इथले चिरे जुने झालेत. हे स्मारक हलवून अधिक उंचावर घेऊन जावं असा इथे येणाऱ्या अनेक लोकांचा आग्रह आहे. मध्य प्रदेशातील पूर्वीच्या खरगोण जिल्ह्यातील आणि आजच्या बडवाह जिल्ह्यातील रावेरखेडी हे एक अत्यंत दुर्गम खेडं. रावेरखेडीला भेट देताना जिथे बैलगाडी जाणंही कठीण अशा रस्त्यावरून जावं लागतं. तरीही २८ एप्रिल रोजी स्मारकाच्या बाहेर पंचवीस-एक जीप उभ्या होत्या. स्वयंप्रेरणेनं अनेक लोक तिथे आले होते. इंदौरच्या स्मृति प्रतिष्ठानच्या वतीने इतिहासप्रेमी आणि अभ्यासक निनाद बेडेकर यांचं व्याख्यान तिथे होतं. ३० तारखेला मतदान असल्यामुळे आचारसंहितेच्या छायेत इथे मध्य प्रदेशच्या भाजपप्रणीत सरकारकडून कुणी प्रतिनिधी येऊ शकला नव्हता, त्यामुळे संघपरिवारातील व्यक्ती आणि संस्था थोडय़ा नाउमेद झाल्या होत्या. तरीही विनायक देशपांडे, कृष्णकुमार अस्थाना, सुधाकर एकतारे, मुकेश जैन आदी ज्येष्ठ कार्यकर्त्यांचा ४७ डिग्री तापमानातला उत्साहही वाखाणण्याजोगा होता. अर्थात या वयस्कांसह जीन्स आणि टीशर्टमध्ये आलेले अनेक तरुण पिढीचे प्रतिनिधीही इथे दिसत होते. आणि ते बाजीरावाविषयी आस्थेने जाणून घेत होते. सगुण भडकमकर हा तरुण थेट कल्याणहून आपली स्कॉर्पियो चालवत सुमारे ७०० किलोमीटर अंतर कापत रावेरखेडी आला होता. इथे बाजीरावाचं पुण्यस्मरण करण्यासाठी एवढय़ा लांबून येण्याचं नेमकं प्रयोजन काय असं त्याला विचारल्यावर सगुण सांगू लागला,‘बाजीराव हा आजच्या पिढीला अधिक भावणारा ऐतिहासिक हीरो आहे. तो पराक्रमी, रगेल, रंगेल होताच; पण जे काम त्याने हाती घेतलं ते अत्यंत निष्ठेनं तडीस नेलं. तो संवेदनशील होता, पण भावनेत अडकून पडणारा नव्हता. बुद्धिने नियोजन करून, स्वत:चं कमीत कमी नुकसान करत त्याने आपल्या लढाया जिंकल्या. तो लढाई जिंकण्यासाठीच लढत असे. ही मानसिकता आजच्या मराठी तरुणाने अंगी बाणवायला पाहिजे. बाजीरावाला खरी श्रद्धांजली देता यावी म्हणून आम्ही वाहन घेऊन इथपर्यंत आलो. अशा दुर्गम ठिकाणी त्याकाळात घोडेस्वारी करत बाजीराव कसा येत असेल याचं कुतुहल होतंच. घोडेस्वारीचं त्याचं कौशल्य अफाट असावं. इथे नर्मदेत आंघोळ करून बाजीरावाच्या पराक्रमी आठवणींना उजाळा देऊनच आम्ही परत जाऊ.’ सगुण सांगत होता. रावेरखेडीला प्रदीप दळवी नावाचे एक सिनेप्रोडय़ूसरही सपत्नीक येऊन डेरेदाखल झाले होते. प्रदीप दळवी आता बाजीराव-मस्तानीच्या प्रेमकथेवर एक मराठी चित्रपटाची सिद्धता करत आहेत. ‘बाजीराव-मस्तानीच्या प्रेमकथेवरचा माझा चित्रपट पूर्णत: वेगळा असणार आहे. कुणाला न दुखावता किंवा इतिहासातील तथ्यांशी विजोड असं कुठलंही कृत्य न करता मी हा सिनेमा करतोय. त्यासाठी मी अनेक इतिहासप्रेमींची आणि अभ्यासकांची मतंही जाणून घेत आहे.’ प्रदीप दळवींनी आपल्या येण्याचं प्रयोजन व्यक्त केलं. समाधीस्थळी त्यांनी आपल्या सिनेमाचा संकल्प केला आणि इतकी मराठी माणसं इथे उपस्थित होत आहेत याबद्दल आनंदही व्यक्त केला. प्रफुल्लचंद्र तावडे हे पुण्यातील एक कलंदर व्यक्तिमत्त्व. तावडे हे इतिहासप्रेमी आहेत. ते सदैव इतिहासातच रमलेले असतात. बाजीराव हा त्यांच्या अत्यंत प्रेमाचा विषय. तावडे रावेरखेडीला वारंवार येत असतात. तावडे स्वत:च एक दबावगट आहेत. संस्था आणि संघटनांच्या कोंदणात तावडेंसारख्या कलंदर व्यक्तिमत्त्वाला बसवणं कठीण असतं. त्यामुळे तावडे सर्वाशी फटकून असतात आणि तावडेंचा तोफखाना अंगावर घ्यायला कुणी तयार नसतं. मात्र तावडेंकडे अत्यंत मौलिक माहिती असते. तावडे सांगतात, ‘बाजीरावाची समाधी जरी नर्मदा तटावर असली तरी इथे या टेकडीवर जिथे छावणी होती तिथेच बाजीरावाचं वास्तव्य असायचं. त्यामुळे जर समाधीस्थळ पाण्याखाली गेलं तर बाजीरावाचं स्मारक करायचं झाल्यास या छावणीस्थळीच ते व्हायला हवं. इथे काही जोती आता दिसतात. पुरातत्त्व विभाग इथे काही उत्खनन करू पाहतोय. खरं तर या प्रवेशद्वाराचं संवर्धन केलं तर इथे बाजीरावाचं सुंदर स्मारक उभं राहू शकेल. मात्र त्यासाठी सर्व व्यक्तींनी आणि संस्थांनी राजकारण मध्ये न आणता काम करायला हवंय.’ या छावणीविषयी अधिक माहिती स्मृति प्रतिष्ठानचे सचिव श्रीपाद कुळकर्णी यांनाही विचारली. त्यावर ते म्हणाले, ‘पुरातत्त्व विभागवाले इथे उत्खनन करायचं म्हणतायत, पण ही त्यांची वेळ घालवण्याची नीती असावी असं वाटतंय. खाली समाधीस्थळावर १६ फूट उंचीची संरक्षण भिंत बांधून ती वाचवण्यावर त्यांचा भर आहे. म्हणजे पुन्हा भिंतीसाठी ‘खर्च’ करण्याची त्यांची मानसिकता आहे. इथे वर आम्हाला परवानगी मिळाली तर श्रीमंत बाजीराव पेशवे यांचा पुतळा तसेच त्यांच्या सामरिक युद्धनीतीविषयी प्रदर्शनीय दालन उभारण्याचा मानस आहे. बाजीराव पेशवे यांच्या नावाने एक सैनिकी शाळाही इथे उभारावी असा काही लोकांचा आग्रह आहे.’ आज जिथे धड रस्ताही नाही तिथे बाजीराव या रावेरखेडीसारख्या दुर्गमस्थळी का आला असा प्रश्न आपल्याला पडतो. त्यावर उत्तर देताना श्रीपाद सांगतात, ‘आज अडीचशे वर्षांनंतर आपल्याला हा प्रदेश दुर्गम वाटतोय. पूर्वी हा भाग मराठय़ांचा चुंगी नाका होता. तेव्हा प्रवास सहजसाध्य नसायचा. एकटा-दुकटा यात्रेकरू तर प्रवासही करू धजायचा नाही. सैन्यासोबत किंवा एकत्रित येऊन यात्रेकरू प्रवास करायचे. त्यावेळी नर्मदा नदी पार करणं सोपं नव्हतं. ही बारमाही वाहणारी नदी आहे. फक्त उन्हाळ्यातले चार महिने ती सैन्याला काही ठिकाणाहून ओलांडता यायची. आज जे पात्र दिसतंय ते थोडं वेगळं होतं. नर्मदा रावेरखेडीजवळ थोडी उथळ होती. त्यामुळे नावा उपडय़ा बांधून ठेवून सैन्य किंवा इतर लवाजमा इथून नर्मदा ओलांडत असे. मराठे इथे चुंगी म्हणजे टोल वसूल करत असत. म्हणून ही छावणी इथे होती. इथल्या कचेरीत मनसबदार, सुभेदार बसत. हा इलाखा तेव्हा खूप महत्त्वाचा असणार. कारण उत्तरेत जायचा हाच एक महत्त्वाचा मार्ग तेव्हा होता.’ इतिहासाचे गाढे अभ्यासक निनाद बेडेकर हेही रावेरखेडीस येथे भेटले. बाजीरावाचं उमदेपण सांगताना तसंच बाजीरावाच्या युद्धकौशल्याचे दाखले देताना बेडेकर म्हणाले, ‘बाजीरावाच्या युद्धकौशल्याची जाणीव आपल्याकडे नाही. पण अमेरिकन लष्कर आजही ती जाणीव ठेवून आहे. लष्करी डावपेच आणि रणनीतीच्या अभ्यासक्रमात आजही बाजीरावाने निजामाविरुद्ध १७२८ मध्ये पालखेड इथे केलेली लढाई अमेरिकन सैनिकांना शिकवली जाते. त्यासाठी पालखेडचं कायमस्वरूपी मॉडेलच तयार केलं गेलेलं आहे. बाजीरावाने निजामाला कसं घुमवलं आणि त्याचा पूर्ण पराभव करण्यासाठी त्याला पालखेडच्या कात्रीत कसं पकडलं याचा स्ट्रॅटेजिक वॉरफेअरच्या अभ्यासाचा भाग म्हणून आजही सांगितलं जातं. बाजीराव खूप मोठा युद्धनीतीज्ञ होता. म्हणूनच तो अजेय राहिला. त्याच्या कारकीर्दीतली एकही लढाई तो हरला नाही. म्हणून त्याची तुलना नेपोलियनसारख्या युद्धनिपुण सेनापतीशी केली जाते. फील्डमार्शल मॉण्टगोमेरी यांचं युद्धशास्त्रावर आधारित ‘अ कन्साइज हिस्ट्री ऑफ वॉरफेअर’ नावाचं एक प्रसिद्ध पुस्तक आहे. त्यात त्यांनी बाजीरावाच्या पालखेडच्या लढाईबाबत म्हटलंय की १७२७-२८ची बाजारावाची निजाम-उल-मुल्क याच्याविरुद्धची चढाई हा ‘मास्टरपीस ऑफ स्ट्रॅटेजिक मोबिलिटी’ होता. बाजीराव आपल्या शत्रूला इप्सित स्थळी आणून मात देत असे. मैदानात अनुकूल परिस्थिती नसेल तर बाजीराव वाट पाहायचा. एखाद्या कसलेल्या शिकाऱ्याप्रमाणे तो पेशन्स ठेवायचा. घोडदळ हे बाजीरावाचं सर्वात मोठं बलस्थान होतं. दिवसाला ४० मैलाचा टप्पा त्याचं सैन्य गाठायचं. तो त्याच्या काळातला अत्युत्तम वेग होता. त्यामुळे शत्रूला सुगावा लागायच्या आतच बाजीरावाचा हल्ला झालेला असायचा. बाजीरावाची गुप्तचर व्यवस्था ही त्याची दुसरी मोठी शक्ती होती. अक्षरश: क्षणा-क्षणांची माहिती त्याला मिळायची. मार्गात येणाऱ्या नद्या, उतार-चढाव, पर्वत, घाट या सगळ्यांची अचूक माहिती बाजीरावाकडे असायची. बाजीराव प्रचंड महत्त्वाकांक्षी होता. त्याकाळात व्यापक पातळीवर दृष्टिकोन ठेवण्याची त्याची पात्रता होती. म्हणूनच छत्रसालाच्या मदतीला तो धावून गेला. त्याने २५ हजारांची फौज घेऊन मुहम्मद खान बंगश याला जैतपूरच्या लढाईत मात दिली. पण तो मुत्सद्दी म्हणूनही हुशार होता. म्हणूनच इलाहाबादच्या या सुभेदाराला त्याने आपल्या मातोश्री राधाबाई यांच्या काशीयात्रेची जबाबदारी घ्यायला लावली. ही स्ट्रॅटेजिक मूव्ह म्हणून खूप मोठी गोष्ट होती. त्या काळात काशी यात्रा करणं खूपच जिकिरीचं होतं. काशी यात्रेला गेलेला माणूस जिवंत परत येईलच याची अजिबात खात्री नसायची. पेशव्याच्या मातोश्रींच्या काशीयात्रेची जबाबदारी बंगशाला घ्यायला लावून त्याकाळात बाजीरावाने एका दगडात अनेक पक्षी मारले होते. बाजीराव पराक्रमात शिवाजी महाराजांच्या बरोबरीचा होताच शिवाय त्याचं चारित्र्यही चांगलं होतं. मस्तानीशी जोडलं गेलेलं नाव हा बाजीरावाच्या आयुष्यातला सर्वात महत्त्वाचा भाग. मात्र मस्तानीसही त्याने सहकारिणीचा दर्जा देऊ केला. त्या काळात ते मोठंच धारिष्टय़ होतं. अर्थात या चारित्र्य संपन्नतेमुळेच तो सर्व मराठा सरदारांना एकत्र करू शकला, आणि त्याने शाहूचाही विश्वास संपादन केला. बाजीरावाची देशभर मोठी दहशत होती. १७३९ मध्ये इराणचा बादशाह नादिरशाह याने दिल्लीवर आक्रमण केलं तेव्हा बाजीराव दिल्लीकडे निघाला. बाजीराव निघालाय या एवढय़ा बातमीनेच नादिरशाह याने दिल्ली सोडली आणि तो परत निघाला. डेनिस किंकेड या लेखकाने आपल्या ‘हिस्ट्री ऑफ मराठा पीपल’ या पुस्तकात म्हटलंय – ‘ब्रेव्हेस्ट ऑफ द ब्रेव्ह, फेअरेस्ट ऑफ फेअर, बाजीराव डाइड लाइक द मोस्ट फॅसिनेटिंग फिगर इन अ रोमान्स ऑफ लव्ह.’ ग्रॅण्ट डफने ‘हिस्ट्री ऑफ मराठाज’मध्ये म्हटलंय – ही हॅड बोथ द हेड टू प्लॅन अ‍ॅण्ड द हॅण्ड टू एक्झेक्यूट. मिर्झा मोहम्मद नावाच्या एका इतिहासकाराने आपल्या ‘तारीखे मुहम्मदी’ या ग्रंथात बाजीरावाच्या निधनाबद्दल म्हटलंय- साहिबी फुतुहाते उज्जाम. अर्थात प्रचंड विजय मिळवणारा बाजीराव मृत्यूला बिलगला.’’ जगभरातल्या इतक्या इतिहासकारांनी आणि बखरकारांनी ज्याला नावाजलं त्या पंडित प्रधान श्रीमंत थोरल्या बाजीराव पेशवे यांची महती निनाद बेडेकरांनी थोडक्यात वर्णन केली. खरं तर मराठय़ांच्या इतिहासात आपल्या उंबऱ्याबाहेर जाऊन मुलुखगिरी करण्याचं स्वप्नं सर्वप्रथम बाजीरावानेच दाखवलं. आज आपण परप्रांतीयांच्या घुसखोरी विरोधात आपलाच बचाव करण्यात शक्ती खर्च करतोय. पण बाजीरावाने मराठी साम्राज्यवादाचं स्वप्न तीनशे वर्षांपूर्वी जोपासलं होतं. त्यासाठी त्याने क्षत्रियत्व स्वीकारलं आणि ते ग्रेसफुली पेललं. घोडदळ हा त्याकाळातल्या लढाईचा आत्मा. मंगोलियन योद्धे घोडय़ावर मोठे होतात असं म्हटलं जायचं. तसाच बाजीराव घोडय़ावर मोठा झाला. तो त्याच्या काळातला सर्वोत्तम घोडेस्वार होता. त्याच्या शिपायांसोबत तो घोडय़ावर सर्वात पुढे असायचा. घोडय़ावरच पिशवीत भाजलेले चणे घेऊन ते खातखात दौड करीत फाके मारत बाजीराव सैनिकांसह प्रवास करी. त्यांच्यासोबतच राही. सर रिचर्ड टेंपल यांनी वर्णन केल्याप्रमाणे बाजीरावाकडे कुशल संघटनकौशल्य होते. तो सुंदर भाषण करायचा. समरागंणावरील विजयानंतर तो आपल्या सैनिकांना उद्देशून असे काही भाषण करी की आणखी विजय मिळवण्यास त्यांचा हुरूप वाढत असे. खरं तर आजच्या तरुण पिढीला बाजीरावाच्या तोडीचं एखादं नेतृत्त्वं आज हवं आहे. मात्र बाजीरावच उपेक्षेच्या अंधारात आज हरवला आहे. उत्तर पेशवाईतल्या रंगढंगामुळे बाजीरावाबद्दल बहुजनांना ममत्व नाही. मांस भक्षण करणारा, मद्य प्राशन करणारा आणि मस्तानीसारख्या यवन स्त्रीवर प्रेम करून तिला शनिवारवाडय़ात आणणारा म्हणून ब्राह्मणांनी या वृत्तीनं शिपाई असलेल्या पेशव्याला उपेक्षित केलं. तसाही पुतळे बांधून वारसा जपला जातोच असं नाही. जातीच्या नाही तर प्रांताच्या संकुचित कुंपणात इतिहासातले सुपरहीरो अडकवले जातात. पण रावेरखेडीस चिरविश्रांती घेणारा राऊ या सगळ्या पलिकडचा होता. तो रणबाँकुरा होता, मुत्सद्दी होता, तडफदार होता, काळजानं हळवा होता. म्हणून पाबळला मस्तानीस कैदेस ठेवल्याच्या बातमीने तो धास्तावला होता. बाजी रावेरखेडीस दहा दिवस मुक्कामास होता. इतके दिवस रावबाजी एकाच ठिकाणी कधीच स्थिर नव्हता. इराणचा बादशहा नादिरशहास धाक घालणारा राऊ घरच्या भेदामुळे खचला. त्यातच त्याला वैशाखातला ऊष्मा भोवला. आणि त्याने नर्मदातीरावर वयाच्या अवघ्या ४०व्या वर्षी देह ठेवला. राऊ अधिक जगता तर आज इतिहास वेगळा असता. पण या झाल्या जर तरच्या गोष्टी. आजही बाजीरावाची समाधी मराठी मनांना आणि मनगटांना स्फूर्ती देते. मराठय़ांच्या इतिहासाच्या खुणा तशाही लोप पावत चालल्यात. त्यात आता बाजीरावाची समाधीही जलसमाधी घेते आहे. ज्या छत्रसालाने शिवाजी महाराजांच्या वचनाचा हवाला देत ‘जो गति ग्राह गजेंद्र की, सो गति भई है आज, बाजी जात बुंदेल की, राखो बाजी लाज’ अशी हाक दिली होती आणि बाजीने त्या बुंदेलाची लाज राखली होती. आज माळव्यातल्या आपल्या बाजीचीच लाज राखण्याची वेळ येऊन ठेपली आहे. ज्यानं कधी पराभव पाहिला नाही, ज्यानं आपल्या मनगटानं दिल्ली काबीज केली आणि इराणपर्यंतच्या पातशाह्या हलवल्या त्या जगातल्या एकमेव अजेय, अपराजित योद्धय़ाची समाधी बुडिताखाली जातेय आणि आपण सारे या इतिहासाचा आणि परंपरेचा वारसा सांगणारे इथे मनगटं चावत बसलोय. नाही चिरा, नाही पणती या अवस्थेत आणखी एक पराक्रमाचा वारसा अंधाराचा आसरा घेईल, आणि प्राणांची बाजी लावणाऱ्या एका कणखर देशाचं इमान मातीमोल ठरेल. बाजीरावकालीन दौडीचा वेग बाजीरावाचे प्रमुख बलस्थान होते त्याचे घोडदळ. त्या काळात मुघल सैन्य दिवसाला ५ ते ६ मैल या वेगाने प्रवास करत असत. मात्र बाजीरावाने आपल्या घोडदळाचा वेग विक्रमी ठेवला होता. चिमाजी आप्पा १७३३ मध्ये ग्वाल्हेरच्या स्वारीहून परत आला तेव्हा बुंदेलखंडातील राजगडापासून पुण्यापर्यंतचे मुक्काम, रोज किती कोस चालत याच्या आकडय़ासह पेशवे दप्तरात पृ. १२२५-६ वर दिलेले आहेत. त्यावरून (कोस म्हणजे २ मैल धरून) राजगड (सिप्री नजीक) पासून बऱ्हाणपुरापर्यंत ३३४ मैलांचा प्रवास चिमाजीच्या सैन्याने २४ दिवसांत केला. याचा अर्थ एक दिवसांत सरासरी १४ मैलांची मजर हे सैन्य मारत असे. पुढे बऱ्हाणपुरापासून पुण्यापर्यंतचा ३०६ मैलांचा प्रवास त्याच सैन्याने २१ दिवसात केला. म्हणजे सरासरी दिवसास १५ मैल हे मान पडते. या ४५ दिवसात कमीतकमी प्रवास एखाद्या दिवशी ४ मैल तर एखाद्या दिवशी जास्तीत जास्त २० मैल असा केलेला आढळतो. बाजीरावाचे वडील बाळाजी विश्वनाथ यांच्या सैन्याने ११ मैलाने प्रवास केल्याची नोंद आहे. मात्र १७३८मध्ये बाजीरावाने आगऱ्यापासून दिल्लीपर्यंतचा १२५ मैलांचा प्रवास शत्रूस चाहूल लागू न देता आडवाटेने अवघ्या १० दिवसात केला होता. म्हणजे दिवसाला १२ मैलाहूनही अधिक वेगाने. मात्र दिल्लीहून जयपुरापर्यंत शत्रूच्या तावडीतून निसटण्यासाठी तो झपाटय़ाने प्रवास करत होता. तेव्हा १८० मैल ८ दिवसात म्हणजे दिवसाला २५ मैल हा बाजीरावाचा वेग होता. तो त्या काळातला जास्तीत जास्त होता. आणिक कोन्ही दिसत नाही. – जयसिंगाचा वकिल दीपसिंगाचा अभिप्राय मग.. (नवाब निजाम-उल-मुल्क) घडी घडी पुसो लागले की सातारा महाराजापासी मातबर, मनसुबेबाज, राजा ज्यास मानीतो यैसा तुमचे नजरेस कोण आला? त्यांनी (दीपसिंगांनी) जाब दिल्हा की महाराजा जैसिंगजींनी (जयपूरपाले) मजला याच कामाबद्दल बहुतकरून पाठविले जे, बाजीराअु पंडीत प्रधान याचे नाव मुलकात मरदुमीचे फार आहे. परंतु गिरंदारी व मुतसतगिरी व मान आदर राज्यांत व बोलोन चालोन पोख्त कारबारी मनास आणून येणें म्हणोन पाठविले होते, ते आपण मनास आणिले. मग नबाब पुसो लागले की कोन्हास तुम्ही मातबर व पोख्तकार व साहेबतरतुद व राजामेहेरबान गिरंदार कोन्हांस वलखिले? दीपसिंगजींनी अुत्तर दिल्हे जे सिवाये बाजीराअूजी आणिक कोन्ही सत्यवचनी अगर प्रामाणिक अगर पोख्तकारी अगर चलनसाहेबफौज दुसरा दिसत नाही. – पेशवे दप्तर, भाग १० ले. ६६. रावेरखेडीस जायचं कसं? रावेरखेडी येथील बाजीराव समाधीस्थळी जायचं असल्यास विविध मार्ग आहे. खांडवा-इंदौर या रेल्वे मार्गावर सनावद नावाचे रेल्वेस्टेशन आहे. येथे उतरल्यावर वाहन घेऊन खरगोण मार्गावर बेडिया नावाचे गाव लागते. बेडिया येथून भोगावाँ येथे उजव्या हाताने जावे. तेथून उजव्या हाताला एक कच्चा रस्ता रावेरखेडीला जातो. रावेरखेडी गावाच्या पुढे नदीतटावर बाजीराव समाधीस्थळ आहे. जर स्वत:च्या वाहनाने महाराष्ट्रातून जायचे असल्यास धुळ्याहून इंदौरकडे जाऊन सैंधवाच्या पुढे जुलवानियाँनंतर उजवीकडे जाणारा खरगोण रस्ता पकडता येतो. खरगोणच्या पुढे सनावद मार्गावर बेडिया येते. हा रस्ता थोडा लांबचा वाटल्यास धुळ्याहून भुसावळ रस्ता पकडावा. हा रस्ता मोठा आहे. भुसावळच्या आधी डावीकडे रावेरसाठी (महाराष्ट्रातील) रस्ता जातो. रावेर, बऱ्हाणपूर ते सनावद सरळ मोठा रस्ता आहे. बाजीरावाच्या आयुष्यातील ठळक घटना. १७०० ऑगस्ट १८ – (भाद्र. शु. १५) बाजीरावाचा जन्म. १७१८ जुलै १ – बाळाजी विश्वनाथाबरोबर दिल्लीस निघाला. १७१९ फेब्रु २८ – दिल्लीस मुक्काम. १७२० मार्च २० – कोल्हापूर युद्ध. एप्रिल २ – बाळाजी विश्वनाथ यांचा मृत्यू. एप्रिल १७ – मसूर येथे बाजीरावास पेशवे पदाची वस्त्रे मिळाली. १७२१ जानेवारी ४ – चिखलठाण येथे निजामाची भेट. मार्च ७ – सुरतेवर स्वारी. १७२२ डिसेंबर ५ – ऐवजखानाची भेट. १७२३ फेब्रु. १३ – बदकशा येथे निजाम भेट. मार्च – भोपाळच्या दोस्त महमदाचा पराभव. त्याचा हत्ती घेतला. १७२४ मार्च १४ – लांबकानीचे युद्ध. १७२४ ऑक्टोबर – साखरखेडल्याचे युद्ध. १७२८ फेब्रु. २५ – पालखेडच्या युद्धात निजामाचा पराभव. मार्च ३१ – स्वारीहून परत. १७२९ मार्च १३ – धामोरा येथे छत्रसालाची भेट. एप्रिल – बंगषाला वेढा आणि पराभव. एप्रिल २८ – सुपे (बुंदेलखंड येथे कायमखानाचे लष्कर लुटले. १७३१ एप्रिल १ – डभई (गुजरात) त्रिंबकराव दाभाडय़ास मारले. एप्रिल – बाजीरावाच्या सैन्याशी निजामाची चकमक. १७३२ फेब्रु. १२ – सेखोजी आंग्रे भेट. १७३३ एप्रिल ६ – जंजिऱ्यावर स्वारी. मे २५ – मंडणगड किल्ला घेतला. १७३४ मे – खानदेशकडील स्वारी. १७३५ फेब्रु ४ – मानाजी आंग्रे यांच्या मदतीसाठी कुलाब्यास प्रयाण. जुलै ६ – मल्हारराव होळकर, राणोजी शिंदे राजपुतान्यात विजयी होऊन पुण्यास आले तेव्हा बाजीराव घोरपडीपावेतो सामोरा गेला. १७३६ फेब्रु ४ – उदेपूर येथील जलमंदिरास भेट. फेब्रु. १५ – किशनगड नजीक सवाई जयसिंगाची भेट. १७३७ मार्च २९ – दिल्लीचा पुरा जाळला. १७३८ जाने. – भोपाळचे युद्ध व तह. १७३९ फेब्रु. ११ – नादिरशहाच्या वर्तमानावरून पुण्याहून उत्तरेकडे स्वारी. मे २२ – जेनाबाद येथे न
        • Shirish Joshi 12:58 pm on October 6, 2009 Permalink | Reply

          Dear Mr Kulkarni

          Thank you for taking time to share – much appreciated.

          I have recently asked a friend to recommend books on Bajirao and Nana Phadvanis. Perhaps you would recommend an honest, objective and gutsy accounts on both rather than glossy, bollywood inspired timid fiction?

          • swapnil dhumal 12:01 am on May 3, 2010 Permalink | Reply

            !!! Aprtim !!!

        • omkar 10:55 am on March 5, 2010 Permalink | Reply

          hiiiiiiiiiiii boss thanks for info..

        • Parikshit 4:12 pm on August 2, 2011 Permalink | Reply

          Thanks for sharing these details.
          How can we contribute to save the samadhi at raverkhedi? please let us know

        • pratik 2:14 pm on January 31, 2012 Permalink | Reply

          Dear Shripad,
          myself pratik
          m rite now reading panipat by vishwas patil..would like to know about bajirao peshawe.. you know any perticular book that will give complete information about them.. like shriman yogi gives the complete information about shri shivaji maharaj..thanks

        • shreyas potdar 8:09 am on August 27, 2012 Permalink | Reply

          Dear sir,
          i shreyas potdar have very much intrest in history of shrimant peshwa bajirao 1 & want to do research on his life so plz suggest me some books

      • sanjay 12:25 pm on June 17, 2010 Permalink | Reply

        hiiiiiiiiiiiiiii
        swapnil
        बाजीरावाच्या आयुष्यातील ठळक घटना.
        १७०० ऑगस्ट १८ – (भाद्र. शु. १५) बाजीरावाचा जन्म.
        १७१८ जुलै १ – बाळाजी विश्वनाथाबरोबर दिल्लीस निघाला.
        १७१९ फेब्रु २८ – दिल्लीस मुक्काम.
        १७२० मार्च २० – कोल्हापूर युद्ध.
        एप्रिल २ – बाळाजी विश्वनाथ यांचा मृत्यू.
        एप्रिल १७ – मसूर येथे बाजीरावास पेशवे पदाची वस्त्रे मिळाली.
        १७२१ जानेवारी ४ – चिखलठाण येथे निजामाची भेट.
        मार्च ७ – सुरतेवर स्वारी.
        १७२२ डिसेंबर ५ – ऐवजखानाची भेट.
        १७२३ फेब्रु. १३ – बदकशा येथे निजाम भेट.
        मार्च – भोपाळच्या दोस्त महमदाचा पराभव. त्याचा हत्ती घेतला.
        १७२४ मार्च १४ – लांबकानीचे युद्ध.
        १७२४ ऑक्टोबर – साखरखेडल्याचे युद्ध.
        १७२८ फेब्रु. २५ – पालखेडच्या युद्धात निजामाचा पराभव.
        मार्च ३१ – स्वारीहून परत.
        १७२९ मार्च १३ – धामोरा येथे छत्रसालाची भेट.
        एप्रिल – बंगषाला वेढा आणि पराभव.
        एप्रिल २८ – सुपे (बुंदेलखंड येथे कायमखानाचे लष्कर लुटले.
        १७३१ एप्रिल १ – डभई (गुजरात) त्रिंबकराव दाभाडय़ास मारले.
        एप्रिल – बाजीरावाच्या सैन्याशी निजामाची चकमक.
        १७३२ फेब्रु. १२ – सेखोजी आंग्रे भेट.
        १७३३ एप्रिल ६ – जंजिऱ्यावर स्वारी.
        मे २५ – मंडणगड किल्ला घेतला.
        १७३४ मे – खानदेशकडील स्वारी.
        १७३५ फेब्रु ४ – मानाजी आंग्रे यांच्या मदतीसाठी कुलाब्यास प्रयाण.
        जुलै ६ – मल्हारराव होळकर, राणोजी शिंदे राजपुतान्यात विजयी होऊन पुण्यास आले तेव्हा बाजीराव घोरपडीपावेतो सामोरा गेला.
        १७३६ फेब्रु ४ – उदेपूर येथील जलमंदिरास भेट.
        फेब्रु. १५ – किशनगड नजीक सवाई जयसिंगाची भेट.
        १७३७ मार्च २९ – दिल्लीचा पुरा जाळला.
        १७३८ जाने. – भोपाळचे युद्ध व तह.
        १७३९ फेब्रु. ११ – नादिरशहाच्या वर्तमानावरून पुण्याहून उत्तरेकडे स्वारी.
        मे २२ – जेनाबाद येथे न

        Reply

    • Harshad Joshi 4:32 pm on October 14, 2007 Permalink | Reply

      @Swapnil

      Surely, I can provide you with more info on Shrimanta Bajirao Peshwa..

    • Harshad Joshi 4:34 pm on October 14, 2007 Permalink | Reply

      Yeah, will give more information on Bajirao Peshwa..

    • Sanjay 6:21 pm on October 24, 2007 Permalink | Reply

      If you go in depth of the character of this great personality and what he achieved for the hindu revival, after Shivaji, your head will bow for ever when you will hear his name anywhere. Even the noted sceptic Grant Duff literally pays homage to this most outstanding peronality. I have had the privelige to visit his samadhi at Raverkhedi for which I had to cross river Narmada twice and also walk on foot to cross an island as I had gone in the wrong direction. I do not know swimming and in sheer enthusiasm I travelled in a boat used to carry sand from maa Narmada. The feeling that I gained here equals that when I first visited Pandharpur. I am trying to collect the literature on Shrimant and plan to do some work on him. Though I am in Dubai, I still carry with me Grant Duff’s three volumes. I have not succeeded in getting the Sardesai’s work and would request anyone to help me. Also I request if some one could provide me more literature on Shrimant Baji Rao. Friends, one of the reasons of Nadir Shah running away was our brave Baji Rao. Unfortunately this is not highlighted in the history books that we come across.

    • Harshad Joshi 5:28 am on November 14, 2007 Permalink | Reply

      @Sanjay

      Yes, its true that in upcoming Narmada Sardar Sarovar project, the samadhi of Bajirao Peshwa might get affected due to backwaters, and its sade to find that not enough people are voicing against this, very few people acknowldge Bajirao Peshwas great role in Indian history… 😦

    • Amit Barve 5:35 am on January 24, 2008 Permalink | Reply

      Samadhi of Great Bajirao Peshwa was already sinked in water. Any way India has no vision about there political heros now India is looking for heros in drama/films. It is beter that Chitpawans should keep quiet.

    • Uday 5:10 am on May 11, 2008 Permalink | Reply

      http://picasaweb.google.com/udayskulkarni/ShrimantBajiraoPeshweTheFirstSamadhiAtRaverKhedi

      21 snaps of bajirao’s samadhi with directions on how to get there…taken april 2008..

      pass it on…

    • Joy Miranda 12:08 pm on May 20, 2008 Permalink | Reply

      Wanted to know if the rare Dhakhini breed of Horses that formed part of the Maratha light infantry do exists. If so where in Maharastra and if there are any pictures of this rare horse. joy

    • Joy Miranda 12:10 pm on May 20, 2008 Permalink | Reply

      Wanted to have pictures of the Dhakini Breed of horse that was part of the Maratha Cavelry. Joy

    • Harshad Joshi 4:31 pm on May 20, 2008 Permalink | Reply

      @joy
      I think the name of those horse breed was ‘Bhimthadi’, that were available in Maval area.

    • Ashvini Sutar,Kolhapur 11:58 am on June 4, 2008 Permalink | Reply

      1st Bajirao Peshwa was a great Warrior after Chha. Shivaji Maharaj. I would like know more about his biography and history.Please give me.

    • Anup 9:33 am on June 15, 2008 Permalink | Reply

      i am very much fascinated by Shrimanta Bajirao Peshwa i know some words by Grand Duff for the Bajirao & they are as follows “BAJIRAO HAD BOTH HEAD TO PLAN AND HANDS TO EXECUTE”

    • Archit Tiwari 10:31 pm on August 23, 2008 Permalink | Reply

      I had been in Pune for many years. And the imposing statue of Bajirao The Great in front of Shanirwada immediately enkindles in me the greatest of respect for this great Brahmin warrior.
      I would like to get in touch with you. It seems you and I share similar interests. Please mail me.

    • Naresh Akhade 1:00 pm on November 9, 2008 Permalink | Reply

      I am fan of this great personality. Baji Rao I was ambitious soldier who expanded martha state in north India.

      The Marathi historical novel “Rau” (1972) by historical novelist N. S. Inamdar also deals with the story of Bajirao and Mastani and the later part of Bajirao’s life. It also tells of the Peshwa’s relations with his mother Radhabai, his wife Kashibai, his son Nana Saheb (later Balaji Baji Rao) and his sickly but brilliant brother Chimaji Appa.

      A History of Marathas – By Grantt Duff (Online book which mentions history from Shahaji Bhonsle till end of Peshwa regime.)

      Link – http://books.google.com/books?id=FKQ9AAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=subject:%22Maratha+(Indic+people)%22#PRA1-PR21,M1.

      the above book deals with the Baji Rao’s military compaign.

    • Indrayani 2:24 pm on November 21, 2008 Permalink | Reply

      Hey all,

      I too admire this great warrior…but question is was Mastani mistake he made in his life?

      • Shantanu Thekedar 4:54 pm on May 4, 2009 Permalink | Reply

        I don’t think so because Mastani never interferd in his pearsonal life.Though she had son from him she never told him to give peshwa post to their son.She was having true love for Bajirao.Mastani was one small part of his life.We should focus on other parts of his life.

    • Harshad Joshi 2:44 pm on November 21, 2008 Permalink | Reply

      @Indrayani

      As I am not a historian, I cant say that Bajirao Peshwa was entirely right or entirely wrong.

      However, many influential people of Pune at that time used to condemn him for liking Mastani. Maybe they were old fashioned.

      Todays people are more broadminded, they dont really care about such issues. Or atleast many dont show it too much in public.

      However, we can say that many people then didnt had a beautiful wife like Mastani and so they were jealous of Bajirao.

      Moral of the story – If you have a Mastani, be happy, if you dont, then start condemning the guy who has Mastani..

    • Anand 9:53 pm on December 6, 2008 Permalink | Reply

      hi everybody there,can anybody help me out sending me a dance form of mastani..painting or any video of nowadays.

      plz send it across to my mail id:

      anandsaigal@gmail.com

      thnx!!

    • paresh tambat 3:06 pm on December 14, 2008 Permalink | Reply

      Thanks of u all guys for thinking of the great maratha worrier
      Pandit Pantpradhan Shrimant Bajirao peshwe Thorale.

      i am big fan of that great personality like him.

      Iwant to know more insigniaon him or his life.

    • paresh tambat 3:13 pm on December 14, 2008 Permalink | Reply

      if any one know about him mail me at tambat.paresh@yahoo.in.

    • Arjun 10:59 pm on December 31, 2008 Permalink | Reply

      Some great information here about Baji Rao.I’m working a project regarding Hindu warriors and I might need some help from some u on gathering informationBaji Rao 1st.Here’s the trailer for the site underconstruction to give u an idea of the project..Thanks

    • kartik 8:56 am on January 22, 2009 Permalink | Reply

      afi m working on a project maned bajirao-mastani. i mieght need some detailed information about bajirao peshwa and his muslim wifemastani. the relation between them. please give me the information about bajirao and mastani. thanx.

    • kartik 8:58 am on January 22, 2009 Permalink | Reply

      him working on a project maned bajirao-mastani. i might need some detailed information about bajirao peshwa and his muslim wife mastani. the relation between them. please give me the information about bajirao and mastani. thanx.

    • mahesh 5:48 am on February 13, 2009 Permalink | Reply

      Hi,
      i am very much intrested in bajirao peshawa’s achivements .
      I think the maratha raj was nearly ended when mughals realeased Shahu & Maratha raj divided in Kolhapur & Satara. Shahu was not a Warrior & Kolhapur not having any influancial sardars & again a fight for kolhapur raj between rajaram’s wives there wasnt anyone to save the maratha raj but for Bajirao 1 it became the most powerful kingdom in Hindusthan .

      As for indian Historians they did not give the due credit to him.
      But the Outsiders knows exactely his worth.& that is why this campaign has been chosen as brilliant in strategy (”A masterpiece of strategic mobility…“) by Field Marshal Montgomery in his book, A History of Warfare.

      As for Mastani — This was a very small period in Bajirao’s life But given to much importance.
      Bajirao’s wife Kashi was having problem of Arthritis. She used to drag her feet.Though Bajirao take care of her .
      At that time it was normal to have more than one wife.
      To keep another woman from different casts also.
      Bajirao’s father also have another woman from differant cast.
      But there was opposition for half muslim wife .
      but no one seems to see the politics of Bajirao & Chhatrasal which was a very needed thing at that time.

      i have collected & collecting good information on The Grate Bajirao if anyone intrested to provide more i will be grateful .
      Thanks
      bhamve@yahoo.com

      • shraddha 6:13 pm on December 19, 2010 Permalink | Reply

        though i v better info abt him but i want to more abt bajirao n mastani…
        can u help me..

    • Harshad Joshi 6:48 am on February 13, 2009 Permalink | Reply

      @Mahesh

      Thank you for sharing very useful information on the great Bajirao Peshwa..

    • gajanan 6:46 am on March 13, 2009 Permalink | Reply

      Really the way you people are touchining to untouched History is great
      But its very sad that where the peshwa’s really ruled and fought for the SWARAJ people don’t remember it. People are neglecting purposely.
      but all of of you still salute such personalitied, I salute to you.

    • Vikram Arunrao Deshmukh 3:03 pm on April 1, 2009 Permalink | Reply

      Bajirao Peshwa was a great warier, Ruler & Maratha. He was a first & Last warier in the world which is not bot beat in any war.
      He ware change the map of India. I am a big fan of Bajirao Peshwa.

    • Tor Pedo 4:55 am on May 29, 2009 Permalink | Reply

      image of BAJIRAO PESHWA is used by marathi weekly LOKPRABHA,
      IS IT WITH THE OKAY FROM YOU?

    • aniket 7:14 am on December 26, 2009 Permalink | Reply

      the great maratha shivaji is the god of maharastra bajirao peshwa is the great and powerful mratha

      • shraddha 6:11 pm on December 19, 2010 Permalink | Reply

        he was not maratha… hw was on who workd for “swarajya”..

    • omkar 10:53 am on March 5, 2010 Permalink | Reply

      1st bajirao did 38 wars in his life and he dident loss anyone in it

      • shraddha 6:10 pm on December 19, 2010 Permalink | Reply

        i think he did 20 wars n won all

    • PRAMOD DASARE 2:07 pm on June 3, 2010 Permalink | Reply

      THANKS FOR THIS INFORMATION & INSPIRATION

    • jwranade 2:11 pm on November 28, 2010 Permalink | Reply

      I plan to visit samadhi in the first week of Dec 2010, do you have by chance any latest info, like it is submerged in water? Your input is highly appreciated.

    • pravin 8:58 am on December 11, 2010 Permalink | Reply

      mi eka pustakat asa vachalay ki bajirao peshave 28 vya varshi varale aani ithe tyancha janma 99 to mrutyu 40asa dhila aahe mag khara te kay

      • shraddha 6:09 pm on December 19, 2010 Permalink | Reply

        tynach janma 18 auguest 1700 madhe zala ahe n te 40 varshach jagle…

    • sachin.k.deshmukh 2:13 pm on July 29, 2011 Permalink | Reply

      Namaskar Shreemant Bajirao Peshve Parat Janma Gheun Parat AAplya mmmaharashtrla Ya julmi rajvatimadhun sodu shaktil ka ( Shreemantana Manacha Mujara)

    • sachin.k.deshmukh 2:17 pm on July 29, 2011 Permalink | Reply

      Asa Shreemant Bajirao parat hone Nahi
      Ya dalbhadri Maharashtrala Tya Mahan Yoddhyachi Kahich Dakhal Ghene Nahi Ani
      Tya pune shahrala dekhil Bajiraoche Kahi dene ghene Nahi ka?
      A

    • uday wadadekar 4:32 pm on May 12, 2012 Permalink | Reply

      The above Photograph of BajiRao is of Tipu Sultan .You are requested to rectify the above Photograph so that it will avoid misunderstanding.

    • bajirao 7:43 am on September 16, 2012 Permalink | Reply

      bajirao

    • Jay 9:18 am on October 4, 2012 Permalink | Reply

      SHRIMANT PESHWE BAJIRAO———-The reincarnation (Punarjanma) of HINDU ENERGY………..

    • Kunal Khobragade 6:36 am on November 7, 2013 Permalink | Reply

      Dear Harshad, Its very useful to read the research book like this (year 1826) on Maratha Kingdom. Thanks for making it available to read. Beautifully described the rise of Maratha Kingdom by Shivaji Maharaj.

    • Bedekar P.B. 5:25 pm on July 2, 2014 Permalink | Reply

      Please let me know whether a hard copy of this book could be available?

    • Anand Ghurye 4:26 pm on January 15, 2015 Permalink | Reply

      Dear Harshad , You have done a lot of research on Bajirao Peshwa and compiled a lot of useful information . However the photo you have displayed is that of Tipu Sultan . The facial features of Bajirao were quite distinct and different . I have seen this error at some other places on the internet too . I watched a powerpoint presentation on the Maratha time forts . The presenter there too presented this picture as the picture o Bajirao . I am a researcher in matters of Ancient Wisdom and I see these kind of errors happening all along . . As Internet is largely cut and paste medium , this kind of misinformation can go quite far . Thanks in advance. Please feel free to contact me if you need any further information .

    • Shriram 4:44 am on December 31, 2015 Permalink | Reply

      @sachin k deshmukh, maharashtrala dalbhadri bolaycha aapli aiypat nahi jyani tya maatisathi kahich kele nahi shabd japun vaprava shrimantanchi stuti kartana tyanchya aani itaranchya maanala mhanjech Maharashtrala apmaanit naka karu

    • Ravindra dhamale 10:30 am on February 27, 2016 Permalink | Reply

      Thank u so much,,,bajirao such a great person

  • Harshad Joshi 5:08 am on April 22, 2006 Permalink | Reply
    Tags: Chattrapati, Maharashtra, ,   

    Chattrapati Shivrai 

    Rajadhiraaj Shiv Chattrapati(real name - Shivaji Bhosale) - Founder of Hindavi Swaraj and Marathi Empire

    My bows to the founder of Hindavi Swaraaj and Marathi Empire. Jai Shivaji.

     
    • renu 5:20 pm on April 22, 2006 Permalink | Reply

      enjoyed being here..:)

    • harshad 6:15 pm on April 22, 2006 Permalink | Reply

      Thanks.

    • Hiren 3:01 pm on September 26, 2006 Permalink | Reply

      I second that. Shivaji was great.

    • Harshad Joshi 10:44 am on September 27, 2006 Permalink | Reply

      Thank You Hiren. Many have got the same sentiments for this great warrior. We need to remember him and his principles.

    • arun 8:04 am on February 20, 2007 Permalink | Reply

      Simply the great. Jai Shvrai, Jai Maharashtra.

    • Subhash 5:02 am on September 3, 2007 Permalink | Reply

      thank you for giving information about a great king.

    • Chetan Deshmukh 9:19 am on September 19, 2007 Permalink | Reply

      I PROUD TO BE ‘MARATHI’. JAY BHAVANI JAY SHIVRAI!

    • shiva 3:50 pm on November 11, 2007 Permalink | Reply

      Shivaji was great. It’s time to follow his principles.

    • Satish Naik 8:01 am on January 5, 2008 Permalink | Reply

      Maharastrache Aaradhay Daivat Chatrapati Shivaji Maharaj Ki Jay.

      Shivajiche Aathavave Rup., Shivajiche Aathavava Pratap.

      Jay Bhavani Jay Shivaji

    • Nitin 4:40 am on February 16, 2008 Permalink | Reply

      Shivaji is one of Tiger of Maharashtra. Jai Bhavani….Jai Shivaji…… Jai Maharashtra

    • sushant 4:30 am on May 10, 2008 Permalink | Reply

      Jai Bhavani….Jai Shivaji……
      Jai Bhavani….Jai Shivaji……
      Jai Bhavani….Jai Shivaji……

      Shivajiche Aathavave Rup., Shivajiche Aathavava Pratap

    • laxman 11:10 am on May 16, 2008 Permalink | Reply

      Shivaji Maharaj Great..!

      • chandrakant 3:49 pm on November 29, 2009 Permalink | Reply

        {raje punha janmala yavet} 9665284611 JAY MAHARASHTRA

    • mangesh 10:28 am on June 7, 2008 Permalink | Reply

      shivaji maharaj is great yoddha

    • mangesh 10:29 am on June 7, 2008 Permalink | Reply

      shivaji maharaj is great warriar

    • vinod chavan 2:16 pm on July 10, 2008 Permalink | Reply

      He has bring poud & selfrespect to all hindus,irrespective of caste.
      Jai Shivaji, The great MARATHA.

    • kinu 8:29 am on July 11, 2008 Permalink | Reply

      thegreatestwarriorofindiajanatarajaofindiajaibhavanijaishivaji

    • shivaji 8:49 am on August 6, 2008 Permalink | Reply

      [b]hiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii!
      how are you ?

    • सुशांत कुलकर्णी 8:35 pm on August 26, 2008 Permalink | Reply

      शिवरायांचे आठवावे रूप , शिवरायांचा आठवावा प्रताप
      महाराष्ट्राचे हे अहोभाग्य की शिवराय इथे जन्मले …..

      • chandrakant 3:46 pm on November 29, 2009 Permalink | Reply

        sushant . shivarayanch jevadhe rup athavave tevadha kamich ahe . sushant { raje punha janmala yavet } hich apeksha JAY MAHARASHTRA

    • MAHENDRA SHELAR 5:02 am on October 4, 2008 Permalink | Reply

      CHATRAPATI SHIVAJI MAHARAJANI shyunyatun vishwa nirman kele. Atishay pratikul paristhititun rajani HINDAVI SWARAJAchi
      shtapana keli.
      DHANYA TE SHIVARAY AANI NASHIBWAN AAPALA MAHARASHTRA
      JAI BHAVANI JAI SHIVAJI

    • jazy 11:21 am on December 5, 2008 Permalink | Reply

      Shivaji Bhonsle

    • vidya 8:04 am on December 14, 2008 Permalink | Reply

      Jai BHAVANI!!
      Jai SHIVAJI!!

      • chandrakant 3:52 pm on November 29, 2009 Permalink | Reply

        {RAJE PUNHA JANMALA YA } hich apeksha

    • Gabbar Nikum 1:06 pm on December 17, 2008 Permalink | Reply

      Jai Bhavani,Jai Shivaji,Jai Maharashtra,

    • jazy 7:41 am on December 23, 2008 Permalink | Reply

      All Indians are only Hindus

    • Shiva Kumar 8:55 am on April 17, 2009 Permalink | Reply

      Shiva ji is courage in all modern hindus he should be worshipped like Hanuman the slayer of Evil.
      Marathis using his name to fight against brother north indians will one day put Shiva ji Maharaj in Shame he never propogated maratha language, he wanted to save hindus.
      He stands among Sri Krishna Devaraya of VijayNagar Kingdom Glorified

    • Utkarsh shinde 7:56 am on May 23, 2009 Permalink | Reply

      i proud i am 5m satara & so
      jai bhavani
      jai shivaji
      har har mahadev,

    • Arun 8:40 am on June 13, 2009 Permalink | Reply

      Chatrapati Shivaji Maharaj Ko Pranam.

      Jai Hindu Jai Maharastra

    • ranjit hansraj 1:02 pm on August 3, 2009 Permalink | Reply

      jai bhavani jai shiva ji jai bharat i am india so i am lucky i love my india

    • kunal 4:37 am on September 25, 2009 Permalink | Reply

      raje

    • kunal 4:38 am on September 25, 2009 Permalink | Reply

      $ Raje punha janmala ya$

    • anita 11:39 am on October 10, 2009 Permalink | Reply

      Dhanya ti bhumi….. dhanya tey lok…… dhanya dhanya….

      Jai Bhavani…. Jai Shivaji……

    • rohan garsund 9:57 am on November 13, 2009 Permalink | Reply

      I PROUD TO BE ‘MARATHI’. JAY BHAVANI JAY SHIVRAI!

      …………………………..RAJE MUJRA……………………………

    • chandrakant 3:57 pm on November 29, 2009 Permalink | Reply

      raje ya maharashtrala tumachi garaj ahe

    • SUDARSHAN 6:38 pm on April 19, 2010 Permalink | Reply

      JAI SHIVAJI JAI BHAWANI!!!!!!

    • shivaji more 2:48 pm on April 29, 2011 Permalink | Reply

      chava amhi shivbacha dublya amha samju nka, cindya cindya karun taku nad amcha karu nka.”jay bhavni jay shivaji”#jay maharastra#

    • Mule Sachin 6:05 am on December 9, 2011 Permalink | Reply

      VEER SHIVAJI VEER SAMBHAJI VEER MARATHA

    • Mule Sachin & Seema 6:18 am on December 9, 2011 Permalink | Reply

      Raje Sambhaji Shivaji Bhosle VEER MARATHA MITRA MANDAL ANKOLI.

    • Mule Sachin & Seema 6:22 am on December 9, 2011 Permalink | Reply

      “VEER MARATHI MITRA MANDAL ,ANKOLI.” JAI SHIVAJI JAI SAMBHAJI

    • Ashish Dewakar 7:58 am on November 19, 2016 Permalink | Reply

      The Great SHIVAJI

c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel